Universum Max Beckmann | Kunstmuseum Den Haag

Universum Max Beckmann | Kunstmuseum Den Haag

Scherpe hoeken, vervreemdende perspectieven, beklemmende kaders. De schilder Max Beckmann hanteert allerlei technieken om de ruimte in zijn schilderijen naar zijn hand te zetten.

Het geschilderde beeldvlak is zijn domein; door te schilderen krijgt Beckmann grip op de werkelijkheid, die voor hem uit fysieke maar ook spirituele dimensies bestaat. Met zijn unieke verbeelding van de ruimte behoort hij tot de meest eigenzinnige en unieke kunstenaars van de twintigste eeuw. In de tentoonstelling Universum Max Beckmann onderzoekt Kunstmuseum Den Haag – voor het eerst – het oeuvre van de schilder aan de hand van zijn verbeelding van de ruimte.

Universum Max Beckmann

Max Beckmann (1884-1950) stopt zijn schilderijen barstensvol beelden en betekenissen, die niet direct te ontrafelen zijn; een bijzondere beeldtaal, die hij ontwikkelt op basis van talloze bronnen (literatuur, religie, mythologie) en eigen observaties. Zijn schilderijen zijn geladen, intellectueel, spiritueel. Maar net zo goed is de in Duitsland geboren Beckmann een mondaine 'man van de wereld' die in zijn werk de invloeden van de moderne tijd verwerkt. Hij dompelt zich onder in eigentijdse vormen van amusement: de magische wereld van theater, circus en cinema zijn belangrijke impulsen. Technologische ontwikkelingen in de film bieden letterlijk nieuwe perspectieven; ontwikkelingen die hij op de voet volgt, en herkenbaar zijn in de wijze waarop Beckmann zelf naar de wereld gaat kijken. Fragmenten uit enkele invloedrijke producties uit deze tijd zijn in Universum Max Beckmann te zien.

Moderne uitwerking

In zijn schilderijen volgt Max Beckmann de traditionele genres van de schilderkunst: portretten, stillevens, landschappen (met ook zee- en stadsgezichten) en mythologische en historische voorstellingen. Het vernieuwende en moderne van zijn werk zit dus niet zozeer in zijn onderwerpskeuze, maar juist in zijn uitwerking daarvan. Door elementen uit die werkelijkheid te nemen en in zijn voorstellingen te herschikken, krijgt hij grip op de wereld om hem heen.

Vooral de manier waarop hij de ruimte weergeeft, of eigenlijk manipuleert, is uniek. Van de vroege monumentale, traditionele composities tot scherpe kaders, hoekig en vervreemdend perspectief, opstapelingen, afsnijdingen en opvallende formaten. Koortsachtige voorstellingen soms, met ontelbaar veel objecten en figuren in vaak afgebakende, benauwende ruimtes. Perspectieven die niet losstaan van het leven van de kunstenaar en resoneren met het onstuimige Europa tijdens en tussen twee wereldoorlogen. Zijn Beckmanns schilderijen soms een reactie op de kantelende samenleving? Zijn het verwerkingen van zijn eigen ervaringen, in de oorlog of later, als hij Duitsland ontvlucht?

Levensloop

Na vormende periodes in Weimar, Berlijn en Florence, en na de traumatische ervaringen van de Eerste Wereldoorlog, groeit de reputatie van Max Beckmann snel. In het interbellum is hij in Frankfurt gevestigd. Er verschijnen publicaties en tentoonstellingen van zijn werk, hij doceert aan de prestigieuze Städelschule, en geregeld reist hij naar Parijs of Berlijn. Een zaal met zijn werk in de Berlijnse Nationalgalerie – een eer die geen andere levende kunstenaar toekomt – vormt de kroon op het werk.

Echter, als in 1933 de nationaalsocialisten de macht grijpen, begint het succes van Max Beckmann af te brokkelen. In het Duitsland dat zij voor ogen hebben is geen ruimte voor zijn progressieve, moderne schilderkunst. Beckmann verliest zijn aanstelling aan de Städelschule, ‘zijn’ erezaal in Berlijn wordt ontruimd, tentoonstellingen van zijn werk vinden niet meer plaats. Met als pijnlijke uitzondering de tentoonstelling van 'ontaarde' kunst – een groot overzicht van wat kunst, volgens de nationaalsocialisten, vooral niet moet zijn. Samen met zijn vrouw Quappi ontvlucht hij Duitsland, om er nooit meer terug te keren.

Naar Nederland

Zij reizen naar Nederland, waar hij redelijk goed bekend is en verschillende zeegezichten heeft geschilderd: Scheveningen, Zandvoort, plekken waaraan hij dierbare herinneringen koestert. Vanaf daar wil hij door naar Parijs, of beter nog: New York. Daar ziet hij toekomst voor hem en zijn vrouw. Daar groeit ook de belangstelling voor zijn werk. Maar zij worden ingehaald door de realiteit: door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog is doorreizen niet meer mogelijk. Noodgedwongen vestigt de kunstenaar zich in Amsterdam, waar hij aan het Rokin een woning met studio kan betrekken.

Deze gedwongen ‘isolatie’ leidt tot de meest productieve fase uit Beckmanns leven. Hier, in Nederland, in deze periode, perfectioneert hij zijn nu zo herkenbare vormentaal. Vervreemdende composities, waarin het beeldvlak totaal gevuld is; ambitieuze composities, imposante formaten, figuren en objecten op elkaar gepropt. De schilder zet zijn schilderijen op in heldere kleuren die sterk contrasteren met de typerende, zware contouren.

Wereld in chaos

Terwijl de wereld in chaos verkeert, blijft Beckmann schilderen. De juiste contacten zorgen ervoor dat hij zijn doeken toch ook in oorlogstijd kan verkopen, met name aan verzamelaars in Duitsland en de Verenigde Staten. In Nederland heeft de gelauwerde schilder minder succes - pas aan het einde van de oorlog verwerft het Stedelijk Museum Amsterdam het belangrijke dubbelportret van Beckmann en zijn vrouw.

Na de oorlog lukt het Beckmann dan toch om naar de Verenigde Staten te emigreren. Hij krijgt een aanstelling aan de Washington University in Saint-Louis, later ook in New York. Hier krijgt hij de erkenning die hem bij andere omstandigheden misschien al eerder zou zijn toegekomen: als een van de kopstukken van de moderne, West-Europese schilderkunst. Hij overlijdt in New York in 1950.

Max Beckmann en Kunstmuseum Den Haag

Max Beckmann heeft een unieke positie in de West-Europese kunstgeschiedenis. Zijn expressieve schilderijen en focus op het innerlijke, suggereren een schatplichtigheid aan het Duitse expressionisme. Zijn visie op de schilderkunst, die in zijn ogen niet anders dan figuratief kan zijn, kenmerkt eveneens een verbond met nieuwe realistische tendensen na de Eerste Wereldoorlog, het retour a l'ordre. Stromingen die van oudsher belangrijke kerncollecties van Kunstmuseum Den Haag vormen.

Tussen 1921 en 1926 verwerft het museum vijf lithografieën van Max Beckmann uit de periode 1921-1923; de eerste aankopen van zijn werk in Nederland. Pas na zijn dood, in 1956, is in Den Haag een grote overzichtstentoonstelling van zijn werk te zien. In dat jaar verwerft het museum het eerste schilderij van Beckmann voor de collectie: Klein café, draaideur (1944). In 2021 heeft het daar een tweede schilderij aan kunnen toevoegen: Baders met groene kleedcabine en schippers met rode broek, geschilderd in 1934 na een bezoek aan de Nederlandse kust.

Universum Max Beckmann toont een dwarsdoorsnede van het oeuvre van een unieke schilder. De tentoonstelling laat de wereld zien door de ogen van Max Beckmann, die met een bijzondere, persoonlijke beeldtaal en eigenzinnige verbeelding van de ruimte, betekenis geeft aan de chaos van de moderne wereld om hem heen. 

Catalogus

Bij de tentoonstelling verschijnt een rijk geïllustreerde catalogus met bijdragen van onder meer Daniel Koep (Hoofd Tentoonstellingen, Kunstmuseum Den Haag), Thijs de Raedt (Conservator, Kunstmuseum Den Haag), Oliver Kase (Hoofd Moderne Kunst, Pinakothek München) en Vera de Lange (Filmhistorica). De catalogus wordt uitgegeven door Waanders.

Afbeeldingen

1) Max Beckmann, Droom van de soldaat, 1942. Olieverf op doek, 90 x 145 cm. Hilti Art Foundation, Vaduz, 2) Max Beckmann, Baders met groene kleedcabine en schippers met rode broek, 1934. Olieverf op doek, 80 x 60 cm. Kunstmuseum Den Haag, aangekocht met financiële steun van de Vereniging Rembrandt, het Mondriaan Fonds, VriendenLoterij, Fonds Kunstmuseum en de Mondriaan Business Club, 3) Max Beckmann, Dubbelportret, 1941. Olieverf op doek, 193,5 x 89 cm. Stedelijk Museum, Amsterdam, 4) Max Beckmann, Liggend naakt met hond, 1927. Olieverf op doek, 67 x 47 cm. Museum Wiesbaden , 5) Toneelspelers, 1941-1942, olieverf op doek (triptiek), detail uit rechterdeel 199,4 x 83,7 cm, Harvard Art Museums/Fogg Museum, Cambridge, MA, Schenking van Lois Orswell, 6) Toneelspelers, 1941-42, Olieverf op doek, links: 199,4 x 83,7 cm / midden: 199,4 × 150 cm / rechts: 199,4 × 83,7 cm, Harvard Art Museums, Fogg Art Museum, Cambridge, MA. Gift of Lois Orswell, Foto: President and Fellows of Harvard College     

https://www.kunstmuseum.nl/

Datum:
27 januari 2024 / 20 mei 2024
Type activiteit:

Reageren

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
Aantal stemmen: 0