Totstandkoming van een fotoproject


Dingen, ondingen en knipogen 

Francis Ponge (Fransman) schreef in 1942 het boek  Le parti pris des choses. In vertaling heet dat Namens de dingen. Het bevat teksten over gewone dingen zoals regen, de strandkei, water, een slak. Ponge zoekt naar - en beschrijft de essentie der dingen.
Echter, ik ben al blij als ik één kenmerk van 'n ding kan visualiseren.
Albert Renger – Patzsch, een Duitse fotograaf maakte in 1928 een boek, met daarin honderd foto’s, waar hij de titel Die Dinge aan gaf. Dit fotoboek werd een bestseller. Als je 10.000 boeken verkoopt, krijgt het een sticker met 'bestseller' erop.

Ik begon aan een nieuw fotoproject met als werktitel: dingen.
Door te fotograferen kwam ik er achter dat dingen soms ondingen waren en veranderde de projectnaam in: dingen, ondingen.Toch miste ik nog iets. Ik zocht behalve duidelijkheid ook vrijheid. Die vond ik in knipogen. Het werd dus Dingen, Ondingen en Knipogen (DOK). Die driedeling beviel me.

De eerste foto uit het boek laat een kenmerk van water zien: water valt.
Het volgende citaat van Francis Ponge gaat er aan vooraf.
"Je zou haast kunnen zeggen dat het water gek is, vanwege zijn hysterische behoefte om alleen maar te gehoorzamen aan zijn zwaarte..."

Dingen zijn overal.

Ik fotografeerde lopend, vanaf de stoep. Het gaat er dan om dat je de dingen waar je normaal geen aandacht voor hebt, ziet. Dat vereist een vorm van alertheid die je doorgaans niet opbrengt voor de dagelijkse omgeving.

Leegte

 

Zo ben ik heel vaak langs een huis gelopen of gefietst zonder dat de hoog aan de voorgevel bevestigde witte, lege, lichtbak mij opviel.
Tot toen ik luisterde naar een stemmetje in mijn hoofd, dat zei: ‘wat een geinig ding’, wat een mooi ding, een rot ding; of wat is dat voor ding? 
Door goed naar die innerlijke stille stem te luisteren is fotograferen eenvoudiger geworden.

Aldus werken is een vorm van sensitieve improvisatie, een werkwijze die ik tegen kwam bij de Duitse dadaïstische kunstenaar Hans Richter. 
Met camera en statief heb ik systematisch de straten van Den Haag doorgelopen. Ongeveer de helft van de foto’s is op minder dan acht minuten lopen gemaakt. 
Ik wilde het boven genoemde aantal van honderd per se te halen. Ik liep verder en verder. Het bereik werd groter en groter, tot in het buitenland. Het werden er meer dan honderd, ik kon kiezen.

 

Stilleven

Dingen zijn dood. Een foto van een ding is een stilleven. Dat woord letterlijk nemen, betekent dat een stilleven nog steeds leeft.

blauwe reiger

 
De foto van een blauwe reiger liet ik aan mijn kleindochter zien, ze zat op de basisschool, in groep zeven. 
Ze kijkt; ze kijkt nog eens. En zegt:
’oh’. 
Pauzeert even. 
En zegt dan:
‘ah’.
oh = Verwondering over de schoonheid van de (nog vliegende?) vogel.
ah = Treurnis over diezelfde vogel, maar dan dood en drijvend.
In die volgorde. Het leven komt voor de dood. 

 

Manier van kijken

Fotograferen verandert je manier van kijken. 

Die dag had ik weer een foto gemaakt die ongetwijfeld bij de te selecteren honderd komt. Een foto van een engel, blazend op een hoorn, boven op een kerktoren, bij een sfeervolle blauwige verlichting.
Ik dacht na over een titel en associeerde op woorden als, blauwe engel, gevallen engel(en).
Dat laatste maakte mij duidelijk dat ik nóg een foto moest maken, namelijk van een ster. Die ster stond in een scheef gewaaide halve maan op de koepel van een moskee. Dat had ik al heel vaak gezien maar niet gefotografeerd. 
Door via associatie (op een titel), anders, fotografisch te kijken, kon ik er pas een foto van maken.

vallende ster

Foto met als titel: vallende ster.

Nieten

Met de gekozen naam (DOK) voor het project lijkt het eenvoudig gemaakte digitale foto’s in passende mappen te stoppen. Is een foto een ding, een onding, of een knipoog?
Ding of onding is een kwestie van een persoonlijk oordeel. Personen verschillen, oordelen verschillen.
Soms staan er verschillende objecten op één foto, welk geeft dan de doorslag als het ene een ding en het andere een onding is? Ordenen van de digitale foto's valt tegen.

Ik maak een foto van een constructie van stalen balken die op palen staat, en boven water uitsteekt. De foto heeft te weinig zeggingskracht. De achtergrond zou minder opvallend moeten zijn door bijvoorbeeld bij mistig weer te fotograferen. In mijn aantekeningen schrijf ik: mist verstilt. 
Een tijd later ga terug; de stilte is er hoorbaar. Ik maak weer een foto.
Uiteindelijk verdwijnt ook die in de map van nieten.
Ze bracht mij een nieuw idee.

constructie

Fotografeer het onzichtbare, fotografeer stilte, het onhoorbare.

Kill your darlings

Bij de start van een nieuw project spelen sommige foto’s een doorslaggevende rol bij het vormen van het idee dat als basis dient.
Sommige foto’s hebben weliswaar die rol, maar overtuigen niet wanneer het puur om fotografische kwaliteit gaat. Ze blijven geselecteerd, tot op het moment dat je werkelijk knopen durft door te hakken.
De term kill your darlings komt uit de literatuur. Pas hem toe op fotografie en verbeter zo de kwaliteit.
De getoonde blauwe kamer was een darling to kill. Deze foto is als knipoog bedoeld.

blauwe kamer

 

Een knipoog naar eerder gebruik van een toilet door de Franse kunstenaar Duchamps die in 1917 een urinoir als kunstwerk in een museum plaatste, een knipoog naar de bekende Amerikaanse fotograaf Weston die zijn toilet al in 1925 fotografeerde. De blauwe kamer staat niet in het boek.

Google Streetview

Hieronder volgt een schermafdruk gemaakt van Google Streetview (links) en een 'vergelijkbare' opname met als titel Gevelstenen. Let op het kleine rechthoekige, lichtere detail in de gevel op de linker foto voor een goede vergelijking met de foto rechts.

streetvieuw

 Lokatie: Den Haag, hoek De la Reyweg / Steijnlaan.

 Dezelfde foto's maken als in Streetview (een robot), daar is geen eer aan te behalen. Niet doen.
Streetview is ook handig om te beoordelen wáár foto's gemaakt kunnen worden. Immers men kan een straat al virtueel doorgaan en eventueel inzoomen op een detail voor men een stap in de echte wereld zet.

Dingen en knipogen: laatste foto.

Kan van elk object een ding-foto gemaakt kan worden? Kan bijvoorbeeld een kunstobject tot ding gefotografeerd worden? En hoe zit dat met mensen?
Fotografische middelen als camerastandpunt, licht(omstandigheden), uitsnede, helpen daarbij.
Ik heb dat toegepast op meerdere objecten en er een ding-foto van gemaakt.
Met een object bleek dat erg lastig, namelijk met een molen. Zolang wieken (deels) zichtbaar blijven op een foto wordt het nooit een ding; het blijft een molen.
Ik heb daarom een foto van een molen met de titel ‘knipoog’ als laatste in het boek opgenomen.
Het is verder aan de beschouwer te beoordelen of een foto behoort tot de categorie ding, onding, of knipoog.

Engels en Nederlands.

Vanaf het begin was mijn idee dat dit fotoboek weinig tekst moest bevatten. Geen inleiding, geen voorwoord, wel een nawoord. Alle foto's kregen een titel.
Gekozen is voor twee talen: Nederlands en Engels.
Vertalen is een vak. Joyce Wierda heeft met een fijn gevoel voor Engelse taal en met speelse vrijheid die taak uitgevoerd.

wipstaarten

Deze twee foto's kregen als titel: bunny - wipstaart.

Kiezen voor twee talen heeft uiteraard direkt gevolgen voor de vormgeving van het boek.

 Ritme en vormgeving.

Bij het bepalen van de volgorde van de 100 foto's heeft de eerder genoemde Richter mij inzicht gegeven. Hij onderzocht de betekenis van ritme voor visuele kunst en schreef er over.
Ik neem hier een kort citaat van hem op dat ook in mijn procesverslag staat. 
Overigens had Jordi Ringeling (vormgever) dat hele verslag graag in het boek opgenomen.

"The rhythm of a work is equal to the idea of the whole. Rhythm is the thing that informs ideas, that which runs through the whole: sense=principle, from which each individual work first gets its meaning. Rhythm is not definite regular succession in time or space, but the unity binding al parts into a whole."

In het gesprek met Jordy kwamen kenmerken van dingen aan de orde.
De vraag was, kunnen die kemerken (deels) in de vormgeving terugkomen?
Bijvoorbeeld dat een ding naamloos is, niet af is, niet perfect is. Dat het weerbarstig is en zich niet zomaar prijsgeeft.

De rug van het boek is genaaid. Het plat drukken van gebolde pagina's waarbij een foto over twee bladzijden staat, veroorzaakt geen schade aan de band vanwege die versterkte rug: pagina's platdrukken mag.

Het zwarte gat: een ruzie

Het zwarte gat is de titel van een foto uit het boek.
Ik bedacht en maakte dat gat in een van binnen en van buiten met zwart fluweel bekleed kistje, als variant op een oefening om wit op wit te fotograferen: een witte vijzel op een witte ondergrond van papier. Dat was de klassieke oefening toen ik eind jaren zestig op de fotoschool te Den Haag zat.

Nu is er ruzie over wie het zwartste zwart heeft / kan maken. Anish Kapoor maakte voor De Pont, museum te Tilburg een kunstwerk 'zwart gat' (1992). Kapoor is een van de ruziemakende partijen. Hij gebruikt de verf Vantablack en heeft een concurrent die verf met naam Black 3.0 maakt. 
Wie heeft het zwartste zwart? 
Mijn zwart gat heeft het voordeel dat van het difuus reflecterende (1%) invallende licht maar een klein deel weer door het gat naar buiten komt en dus oogt het gat zwarter dan zwart fluweel.

Voor meer informatie zie : https://nos.nl/l/2271181

 

Wat nu?

Idee vorming, een zigzag

Na afloop van het fotoproject (Dingen, ondingen en knipogen) stelde ik mij de vraag: wat nu?
Geen bomen, geen mensen; anders dan het vorige project. 
Dat was een eerste antwoord.
Kennelijk startte ideevorming in dit geval met een negatieve vorm van denken, namelijk wat niet.
Ik had natuurlijk behoefte aan een idee dat  aangaf wat wél te fotograferen. Iets nieuws.
Fietsend kwam ik toevallig op een plek die me aantrok vanwege een mistig vergezicht waar twee zwarte kunststof pijpen doorheen sneden. Ik maakte er een foto van. 
Ik stelde me de vraag: wat fotografeer ik nu eigenlijk? 
Vanaf toen (basisidee) ging ik foto’s maken die pasten bij het woord verte.  Dat werd de projectnaam.

Schets ideevorming

 Schets

Ik maakte dus bij het project verte passende foto’s en wisselde doen en denken met elkaar af.
Door die zigzagbeweging verder te verfijnen kon ik afzonderlijke foto’s maken die wat inhoud betreft pasten bij eerdere foto’s. Dat zorgde voor samenhang.
Ook kwamen bepaalde ‘dominantere’ kleuren in beeld zoals groen, geel, en wit. 
Een fietspad met witte strepen werd een bijna ongemerkt terugkerend beeldelement.
Bijna ongemerkt, want behalve doen en denken is er nog een factor die een rol speelt, namelijk het op ervaring gebaseerde vermogen tot het onmiddellijk beoordelen van mogelijke situaties op hun effectieve doelgerichtheid.
Dat vermogen heet: intuïtie. Daar stond ik voor open, dat liet ik gebeuren.
Mijn nieuwe project Verte krijgt aldus samenhang, kleur en vorm. Stijl wordt zichtbaar.

Op de eerste foto uit dit project kreeg ik de  volgende inspirerende reactie.

I was drawn to the photo in "loek-6"- -a stunning view of trees lining a river in an autumn landscape. The trees in the background form an arcade, while the two trees in the foreground anchor the scape. There is a breathtaking contrast between the trees that fan out in a spray of barren branches preserving delicate tufts of leaves and the solid bars flanking the view  of the river and the trees.- -The entire composition suggests an elegy to Nature that is not yet mournful. (Mara Lemanis 28-9-2018)

In een recente mail schrijft Mara: I also admire the persistence of your self-questioning.'
Fijn, een dergelijk compliment te krijgen.

Links

 

Voor mail: Loek Raemakers

Circa:
Nee

Reageren

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
Aantal stemmen: 0